Przymusowe umieszczenie człowieka w szpitalu psychiatrycznym stanowi jedną z najdalej idących ingerencji w jego wolność osobistą. Dlatego decyzja taka nie może opierać się na przypuszczeniach, powierzchownej ocenie sytuacji ani niepełnym materiale dowodowym.
Problem ten znalazł się w centrum sprawy prowadzonej przez Mecenasa Krzysztofa Żochowskiego. Klientka zwróciła się o pomoc po przegranej sprawie – mając przeciwko sobie prawomocny wyrok zmuszający ją do leczenia psychiatrycznego. Mecenas sporządził skuteczną skargę kasacyjną, która została uwzględniona przez Sąd Najwyższy, a krzywdzący wyrok uchylony i cała sprawa przekazana do ponownego rozpoznania (cała sprawa zakończyła się po myśli klientki).
Kiedy możliwe jest leczenie psychiatryczne bez zgody?
Zgodnie z art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może zostać przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez swojej zgody, jeżeli:
- jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że brak przyjęcia do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego, albo
- osoba nie jest zdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a można zasadnie przewidywać, że leczenie szpitalne poprawi jej stan zdrowia.
O potrzebie przyjęcia do szpitala w tym trybie orzeka sąd opiekuńczy. Postępowanie może zostać wszczęte między innymi na wniosek małżonka, krewnych w linii prostej, rodzeństwa, przedstawiciela ustawowego albo osoby sprawującej faktyczną opiekę.
Spełnienie ustawowych przesłanek powinno zostać wykazane w sposób szczególnie wnikliwy. Stawką postępowania jest bowiem wolność człowieka oraz jego prawo do decydowania o sobie.
Sądy niższych instancji zgodziły się na przymusowe leczenie
Sprawa dotyczyła kobiety, której bliska osoba złożyła wniosek o umieszczenie jej w szpitalu psychiatrycznym bez zgody.
Sąd pierwszej instancji uznał, że zachodzą podstawy do leczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Rozstrzygnięcie zostało następnie utrzymane, pomimo że uczestniczka postępowania samodzielnie funkcjonowała, pracowała i prowadziła aktywne życie.
W toku sprawy przedstawiono również zeznania świadków przemawiające na jej korzyść. Sądy niższych instancji oparły jednak swoje rozstrzygnięcia przede wszystkim na opinii jednego biegłego i nie odniosły się w wystarczający sposób do całego zgromadzonego materiału.
Skarga kasacyjna przygotowana przez Mecenasa Krzysztofa Żochowskiego
Skargę kasacyjną w imieniu uczestniczki postępowania przygotował Mecenas Krzysztof Żochowski.
Podniesiona argumentacja obejmowała zarówno zagadnienia procesowe, jak i materialnoprawne. Wskazano między innymi na pominięcie istotnych dowodów oraz niedostateczne uwzględnienie prawa człowieka do wolności osobistej i decydowania o sobie.
W sprawach dotyczących przymusowego leczenia nie wystarczy mechanicznie przyjąć, że brak hospitalizacji może pogorszyć stan zdrowia. Konieczne jest dokładne zbadanie, czy zachodzą konkretne przesłanki wskazane w ustawie.
Znaczenie powinien mieć również sposób, w jaki osoba funkcjonuje poza szpitalem: czy jest samodzielna, utrzymuje relacje społeczne, pracuje oraz potrafi zaspokajać swoje podstawowe potrzeby.
Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną
Sąd Najwyższy uznał skargę kasacyjną za zasadną. Postanowieniem z 11 lipca 2023 r., wydanym w sprawie o sygnaturze II CSKP 206/23, uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że postępowanie dotyczące wolności człowieka musi zostać przeprowadzone szczególnie wnikliwie i z poszanowaniem gwarancji wynikających z ochrony praw człowieka.
Zauważono również, że przedstawione przez stronę wnioski dowodowe nie zostały odpowiednio rozpoznane, natomiast opinia jednego biegłego nie stanowiła kompleksowej i dostatecznie jasnej podstawy do tak poważnej ingerencji w wolność uczestniczki.
Zdaniem Sądu Najwyższego ocena, że bez leczenia zamkniętego nastąpi znaczne pogorszenie zdrowia, nie została właściwie uzasadniona. Należało uwzględnić również rzeczywiste funkcjonowanie kobiety w społeczeństwie.
Uchylenie orzeczenia nie jest tym samym co ponowne rozstrzygnięcie sprawy
Uwzględnienie skargi kasacyjnej oznaczało uchylenie wcześniejszego orzeczenia i konieczność ponownego zbadania sprawy przez właściwy sąd.
Sąd Najwyższy nie zastąpił sądu niższej instancji w przeprowadzeniu całego postępowania dowodowego. Wskazał jednak błędy, które uniemożliwiały utrzymanie wcześniejszej decyzji.
To istotne rozróżnienie. Zadaniem skargi kasacyjnej nie jest ponowne przedstawienie całej sprawy od początku, lecz wykazanie określonych naruszeń prawa, które uzasadniają ingerencję Sądu Najwyższego.
Dlaczego skarga kasacyjna wymaga odrębnej analizy?
Skarga kasacyjna nie jest trzecią zwykłą instancją. Sąd Najwyższy nie rozpoznaje ponownie każdej przegranej sprawy i nie przyjmuje skargi wyłącznie dlatego, że strona nie zgadza się z wcześniejszym orzeczeniem.
Konieczne jest prawidłowe określenie podstaw kasacyjnych oraz przedstawienie argumentów uzasadniających przyjęcie skargi do rozpoznania.
W praktyce szczególnie istotne bywają naruszenia przepisów postępowania, które mogły wpłynąć na wynik sprawy. Może chodzić między innymi o pominięcie ważnych dowodów, nieprawidłowe uzasadnienie rozstrzygnięcia lub zastosowanie standardu oceny nieodpowiadającego charakterowi sprawy.
Analiza kasacyjna wymaga zatem dokładnego zapoznania się z orzeczeniami obu instancji, uzasadnieniami, pismami procesowymi oraz materiałem dowodowym.
Wolność człowieka wymaga szczególnej ochrony
Sprawa II CSKP 206/23 pokazuje, że nawet opinia biegłego i zgodne rozstrzygnięcia dwóch sądów nie zwalniają z obowiązku wnikliwego rozpoznania wszystkich okoliczności.
Im poważniejsza ingerencja w prawa człowieka, tym większego znaczenia nabiera dokładność postępowania, kompletność materiału dowodowego i odniesienie się do argumentów każdej ze stron.
Osoba, która otrzymała niekorzystne prawomocne orzeczenie sądu drugiej instancji, powinna możliwie szybko przekazać je do analizy. Terminy związane ze skargą kasacyjną są ograniczone, a przygotowanie skutecznej argumentacji wymaga odpowiedniego czasu.
Źródła
Sprawa została opisana przez portal Prawo.pl w artykule „SN: Przymusowe leczenie w szpitalu psychiatrycznym drastycznie narusza wolność”.
Podstawa prawna: art. 29 ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.
Postanowienie Sądu Najwyższego z 11 lipca 2023 r., sygn. akt II CSKP 206/23.
Niniejszy materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Możliwość wniesienia skargi kasacyjnej należy każdorazowo ocenić na podstawie akt konkretnej sprawy.
